Het kabinet-Jetten hoopt te bereiken waarin vorige kabinetten niet slaagden: een einde aan de stikstofcrisis. De vraag is hoe de maatregelen gaan vallen bij boeren.

De agrarische sector is terug op het Binnenhof om zijn politieke macht te doen gelden.

Ger Koopmans, voorman van boerenorganisatie LTO, kroop in de Haagse besluitvormingsmachine en hield zijn netwerk dag en nacht aan het werk. Alles om zijn invloed op het stikstofpakket uit te oefenen.

Er werd volop gelekt naar de media. Lobbyisten, politici en journalisten cirkelden om elkaar heen. D66-minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur Jaimi van Essen (34) zette een pokerface op.

Maar hij hield goed in de gaten hoe proefballonnen over stikstofzones rondom natuurgebieden vielen. Net als die over quota voor dieren in de wei.

Voor de minister staat veel op het spel, want D66 heeft geen beste naam onder boeren. Het is 2017 als Tjeerd de Groot zijn entree maakt op het Binnenhof.

Tijdens een kennismaking met journalisten laat het D66-Kamerlid zich tegen EW ontvallen dat wat hem betreft Nederland aan de kringlooplandbouw moet. Daartoe moet de veestapel worden gehalveerd.

Stikstofcrisis is ontstaan in 2019

Typisch een ontboezeming van een idealistische nieuwkomer, in een achtergrondgesprek. Maar als hij in september 2019 in het AD opnieuw over halvering van de veestapel begint, leiden zijn woorden tot een boerenopstand die nog steeds sluimert.

In feite was de stikstofcrisis al in mei 2019 ontstaan, met de uitspraak van de Raad van State dat de wijze waarop Nederland vergunningen verstrekt in strijd is met de Europese natuurbeschermingswetgeving.

Vergunningen voor boerenbedrijven worden vertraagd of stilgelegd

Vergunningen voor boerenbedrijven, maar ook voor grote projecten in de bouw, infrastructuur en industrie, worden sindsdien vertraagd of stilgelegd.

Opeenvolgende kabinetten weten er geen raad mee, terwijl al in de jaren tachtig duidelijk werd dat Nederland niet op dezelfde voet verder kon wegens de mestoverschotten.

Wat succesvol was voor de voedselvoorziening en export, bleek een te grote last voor het milieu.

Lees ook | Kabinet presenteert nieuw plan voor Moerdijk vlak voor besluit

Kabinet-Jetten wil doorpakken

Het kabinet-Jetten wil nu doorpakken. ‘Wij willen eindelijk doorbraken bereiken in het stikstofbeleid en op de woningmarkt. Onze boeren, de natuur, woningzoekenden en ondernemers verdienen beter,’ schreven D66, CDA en VVD afgelopen februari in het coalitieakkoord.

Uitgerekend een D66-minister moet nieuw beleid zien te helpen aan een parlementaire meerderheid. Jaimi van Essen heeft misschien wel de zwaarste taak in het minderheidskabinet.

Niet alleen stikstof, maar ook water en CO₂ baren de politiek zorgen. Voor water dreigt een Europese straf wegens overtreding van de Kaderrichtlijn Water.

‘Voor je het weet draaien we van het ene slot in het andere,’ waarschuwt voormalig VVD-Europarlementariër Jan Huitema (41), die de AgroAgenda Noord-Nederland leidt en ook dit probleem in het vizier heeft.

Natura 2000-gebieden

De Europese Kaderrichtlijn Water vereist dat al het grond- en oppervlaktewater per 2027 in goede chemische en ecologische toestand verkeert.

In Nederland liggen de concentraties gewasbeschermingsmiddelen (pesticiden) vaak boven de norm, waardoor drinkwaterbronnen onder druk staan.

Minister Van Essen hoopt dat een combinatie van vrijwillige en verplichtende maatregelen zorgt voor stikstofreductie en natuurherstel, maar ook voor een betere waterkwaliteit en het tegengaan van verdroging.

Het land van het stikstofslot halen trekt de meeste aandacht. Rond twintig Natura 2000-gebieden komen zones waarin minder stikstof mag worden uitgestoten, om de doelen voor het betreffende natuurgebied te halen.

Tijdens het schrijven van dit stuk is nog onduidelijk of die zones 500 meter of 1.000 meter groot moeten zijn.

Elke boer krijgt duidelijkheid

Zeker is dat Van Essen koerst op innoveren, extensiveren (minder koeien per hectare), omschakelen, verplaatsen en beëindigen van boerenbedrijven om het natuurherstel in die zones op gang brengen.

Een plan dat oud-minister Johan Remkes (VVD) al in 2022 had aanbevolen.

Boeren die innoveren kunnen wel rekenen op overheidssteun

Brisante uitspraken als ‘halvering van de veestapel’ worden in Den Haag niet meer gehoord. Nu draait het om ‘gebiedsgerichte aanpak’ en ‘doelsturing’, in overleg met de provincies en met specifieke doelen per gebied, liever nog: per bedrijf.

Elke boer krijgt duidelijkheid over hoeveel het bedrijf mag uitstoten en mag zelf bepalen hoe hij de uitstoot terugdringt.

De ingewikkelde en veel betwiste ‘kritische depositiewaarde’ verdwijnt om plaats te maken voor een juridisch houdbare, rekenkundige ondergrens, die in het kabinet-Schoof al door BBB-minister Femke Wiersma werd voorbereid.

Stoppersregeling

Wel blijft het jaartal 2030 overeind als deadline waarop de uitstoot moet zijn gehalveerd ten opzichte van 2019.

Wordt dat niet gehaald, dan kort Van Essen in 2035 dier- en fosfaatrechten voor landbouwbedrijven (die deze onderling kunnen verhandelen om hun veestapel en uitstoot uit te breiden).

Ook voor het verkeer en de industrie komen er dan maatregelen om de uitstoot van stikstof in te perken. In de Rotterdamse haven en Brainport Eindhoven wordt de bestaande stikstofaanpak voortgezet.  

Het nieuwe meetsysteem meet wat er daadwerkelijk wordt uitgestoten. Boeren blijven steun krijgen als ze willen stoppen, vooral op locaties rond een overbelast Natura 2000-gebied.

Tot afgelopen december maakten bijna duizend boeren gebruik van zo’n stoppersregeling.

Een mooie bijvangst

Ook boeren die innoveren om de voedselproductie te garanderen, kunnen rekenen op overheidssteun. Nederland behoort tot de wereldtop in de landbouw als het gaat om innovaties. ‘De hele wereld komt hier kijken,’ zegt LTO-voorman Koopmans (63).

Mest omzetten in waardevolle grondstoffen is populair. In diverse regio’s gebeurt dit al volop, zoals in het Brabantse Sint-Oedenrode, waar voormalig melkveehouder Frank van Genugten (51) met zijn bedrijf GroeneWoudGAS meststoffen uit koemest levert aan boeren en burgers voor het land en de tuin, maar ook gas aan consumenten.

Bij achttien boeren in de regio (die hun stallen speciaal aanpasten) haalt het bedrijf mest op, om er vervolgens 1.100 huizen mee te verwarmen. Het gas wordt getransporteerd via het normale gasnet.

Bovendien leidt dit proces tot een verlaging van onder meer stikstof, methaan en CO2. ‘Dat is een mooie bijvangst,’ zegt Van Genugten, die zijn groene gas 13 juni toelichtte op het voorjaarscongres van de VVD.

Bijmengverplichting

Hij verwacht veel van de ‘bijmengverplichting’ die 1 januari 2027 geldt. Energieleveranciers zijn dan verplicht om een stijgend aandeel groen gas (gemaakt uit biomassa of mest) te mengen in het reguliere aardgasnet.

‘Dat gaat een enorme boost aan onze sector geven,’ zegt Van Genugten. Hij spreekt graag over koemest als het ‘bruine goud’.

Meer dan bij elk ander thema staat het landsbelang op het spel

Dat was ook de naam van het symposium dat de provincie Noord-Brabant dinsdag 23 juni hield in Den Bosch.

‘Dit kan in heel Nederland, maar dan moet je de tijd nemen om te innoveren,’ zegt Van Genugten. ‘Bovendien heb je ook voor innovatie een stikstofvergunning nodig, dus we moeten snel van het slot af. Daarbij dragen we met ons groene gas bij aan de oplossing van de energiecrisis.’

Technologische maatregelen vallen vaak tegen

‘Bruin gas’ levert een kleine bijdrage, maar is lang niet genoeg. ‘Er komt veel meer bij kijken. Dat varieert van minder eiwitten in het voer tot luchtwassers in stallen, en van het injecteren van mest tot scherper bemesten. Je hebt al die maatregelen nodig. Maar ook minder vee. En helaas vallen technologische maatregelen in de praktijk vaak tegen,’ zegt Gerard Velthof (61), buitengewoon hoogleraar nutriënten- en koolstofbeheer in de bodem aan Wageningen University & Research en voorzitter van de Commissie Deskundigen Meststoffenwet.

Uitstoot daalt met 65 procent

In provincies als Noord-Brabant, Limburg en Gelderland gaan de provinciebestuurders al aan de slag met de landbouwminister.

In Gelderland ondertekende Van Essen nog vóór het kabinetsbesluit over stikstof afspraken waaraan het Rijk anderhalf jaar met de provincie heeft gewerkt.

De afspraken hebben betrekking op een zone van 500 meter breed om de Veluwe. Ze moeten ertoe leiden dat de natuur opknapt en de uitstoot van stikstof met 65 procent daalt.

Maar over die afspraken is nu al onrust. De NOS berichtte dat er om de Veluwe een zone van 1.000 meter zou komen, waardoor veel meer bedrijven zouden worden getroffen dan bij een zone van 500 meter.

‘Ik ga geen beleid van een minister uitvoeren waar ik zelf totaal niet achter kan staan. En met mij het hele college van Gedeputeerde Staten niet,’ zei BBB-gedeputeerde Ans Mol.

Het landsbelang staat op het spel

Ook in Limburg ontstond rumoer. Volgens gedeputeerde Léon Fassen (BBB), zelf voormalig voorman van de Limburgse Land- en Tuinbouwbond, is er in deze provincie een ‘bijzondere situatie’ en is maatwerk nodig.

Zo zijn er in Zuid-Limburg veel kleine natuurgebieden. ‘Als je daar een zone omheen legt, kan de zone groter zijn dan het natuurgebied zelf,’ zei de gedeputeerde in De Limburger.

En dat was nog voordat het kabinetsplan het licht zou zien – naar verwachting dezer dagen. Premier Rob Jetten kondigde aan dat hij steun zoekt van minstens honderd Kamerleden.

In dat geval moeten partijen ter linkerzijde als PRO, en op rechts JA21, het minderheidskabinet te hulp schieten. Dat scenario is niet uitgesloten: meer dan bij elk ander thema staat het landsbelang op het spel.

Alarmbellen in Den Haag

AL concludeerde de Vakbond voor Plattelandsbewoners (bezorgde bewoners, boeren en liefhebbers van het platteland), nog voor het stikstofplan van Van Essen gezien te hebben, dat het kabinet-Jetten ‘het platteland ontwricht’.

In Den Haag begonnen onmiddellijk alarmbellen te rinkelen.

De maatschappij is sinds het ontluiken van de stikstofcrisis in 2019 verder verhard.

Het plan van dit kabinet lijkt genuanceerder te worden dan dat van Christianne van der Wal (VVD), minister in het kabinet-Rutte IV die met een nauwelijks te ontcijferen stikstofkaart het land op zijn kop zette.

Toch kan het verdwijnen van ook maar één boerderij al de lont in het kruitvat zijn.