Nederland is op weg een autocratie te worden. Dat concludeert althans de Democratie Monitor, onder meer op basis van genegeerde moties en adviezen van de Raad van State. Maar er is stevige kritiek op het onderzoek. ‘Ze smijten van alles in het rond om mensen bang te maken.’

Vrijdag 17 juli publiceerde Stichting Democratie Monitor het rapport Tergende ambiguïteit. Volgens de stichting komen ‘autocratische acties veelvuldig voor in Nederland’, wat zou wijzen op ‘de mogelijkheid van beginnende autocratisering’.

Democratie Monitor staat sinds 5 juni 2025 ingeschreven bij de Kamer van Koophandel. Volgens haar website zet de stichting zich in ‘voor een levendige democratie die Nederland eerlijker en welvarender maakt. Maar een democratie blijft niet vanzelf bestaan. Er is voortdurend onderhoud nodig. Wij laten zien waar.’

Directeur Bas Bijlsma was jarenlang in diverse functies actief voor GroenLinks-PvdA. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 stond hij op de kandidatenlijst. In de raad van toezicht zit onder anderen voormalig GroenLinks-fractievoorzitter Bram van Ojik.

De stichting heeft een ANBI-status (algemeen nut beogende instelling). Daarom moet ze binnenkort voor het eerst een jaarverslag openbaar maken. ‘We worden gefinancierd door Stichting Democratie en Media, Stichting Weerbare Democratie en Stichting Deelgenoot,’ zegt Bas Bijlsma (42).

Verbijsterende onderzoeksmethode

Hoogleraar staatsrecht Wim Voermans (Universiteit Leiden) is verbijsterd over de onderzoeksmethode. Voor de zware conclusie van Democratie Monitor bestaat volgens Voermans geen bewijs.

Het rapport leunt op wetenschappelijk onderzoek van politicologen Carolien van Ham en Joep van Lit van de Radboud Universiteit Nijmegen. Zij onderzochten hoe democratisch gekozen machthebbers de democratie van binnenuit kunnen uithollen met ‘autocratische acties’. Democratie Monitor trekt hun studie volgens Voermans ten onrechte door naar de Nederlandse situatie.

‘Het wetenschappelijke artikel wordt gebruikt voor iets waaraan het totaal geen recht doet,’ zegt Voermans (64). ‘Het onderzoek wordt gewoon misbruikt.’

In hun ‘would-be autocrats toolkit’ onderscheiden Van Ham en Van Lit ‘autocratische acties’ volgens zeven strategieën: ontwijking, manipulatie, infiltratie, duplicatie, restrictie, verbod en delegitimering. Het gaat om ernstige zaken als het manipuleren van kiesdistricten, het uitschakelen van onafhankelijke kiescommissies en het verbieden van politieke tegenstanders.

Volgens Voermans gebruikte Democratie Monitor die categorieën als boodschappenlijstje. ‘Ze gaan winkelen. Ze zoeken zonder enige grond voorbeelden bij de categorieën. Die voorbeelden onderzoeken ze ook niet echt, maar ze smijten van alles in het rond om mensen bang te maken. Ik ben benieuwd wat de onderzoekers van dit geklei vinden.’

Politicoloog Van Ham zegt dat zij en Van Lit niet hebben meegewerkt aan het onderzoek van Democratie Monitor.

Democratie-incidenten

Bas Bijlsma van Democratie Monitor noemt het werk van de Radboud-politicologen ‘baanbrekend wetenschappelijk onderzoek’, en gebruikte het onderzoek als startpunt voor zijn eigen rapport. ‘Het is fantastisch mooi werk. Wij hebben vervolgens gekeken naar hoe een brede range aan gebeurtenissen, die wij in onze database hebben, overlappen met acties die zij beschrijven.’

De selectie begon bij Google News en gebeurde verder met behulp van AI. Een algoritme filterde uit meer dan 1.100 nieuwsbronnen berichten over gebeurtenissen in de Nederlandse politiek, die de stichting ‘democratie-incidenten’ noemt. Volgens Bijlsma zijn dat ‘gebeurtenissen die relevant zijn voor de democratie’.

De voorbeelden die het rapport bestempelt als ‘autocratische acties’ lopen zeer uiteen. Van genegeerde moties en adviezen van de Raad van State, tot intimidatie van journalisten en extremistisch geweld.

Gebaseerd op wetenschap, maar eigenlijk ook weer niet

Maar Democratie Monitor laat het wetenschappelijke fundament van het oorspronkelijke onderzoek los. Dat onderzoek van de Radboud-politicologen richt zich specifiek op acties van ‘zittende machthebbers’ die bijdroegen aan democratische erosie. De stichting is op de hoogte van die afbakening, maar trekt het begrip ‘autocratische acties’ bewust breder. Zo rekent ze ook handelingen van bijvoorbeeld Kamerleden en andere actoren mee.

Democratie Monitor neemt dus wel de terminologie van het wetenschappelijke onderzoek over, maar niet de definitie die daaraan ten grondslag ligt. Dat is terug te zien in een aantal ‘autocratische acties’ die de stichting aanhaalt in haar rapport.

Neem de Malieveldrellen van september 2025 (‘Het meest prangende voorbeeld’) en de daaropvolgende aanslag op het partijkantoor van D66 en poging tot bestorming van het Binnenhof. Ook haalt het rapport de aanwezigheid aan van extreem-rechtse personen op het kerstfeest van de jongerenorganisatie van FVD, net als dat die partij rechts-extremistische kandidaten op haar lijsten had staan bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen. Geen van deze acties is van ‘zittende machthebbers’.

Bewust breder getrokken

Hoewel een methodologische omkering, ziet Bas Bijlsma van Democratie Monitor geen bezwaren in die benadering. Het gaat zelfs ‘heel goed samen’, vindt hij. ‘Wij hebben inderdaad de actoren uitgebreid. Deels omdat je ziet dat in het Nederlandse systeem oppositiepartijen ook veel macht kunnen uitoefenen. We hebben het breder getrokken, omdat wij als stichting zien – en dat wordt trouwens ook door politicologen bevestigd – dat door de normalisering van extreem-rechtse standpunten, deze worden overgenomen door centrumpartijen. Die trend zien wij als stichting. En die vinden wij belangrijk. Om daar recht aan te doen, hebben we inderdaad het aantal actoren uitgebreid.’

Maar past het voorbeeld over de Malieveldrellen niet beter bij een discussie over maatschappelijke verharding, dan over autocratisering? Volgens Bijlsma niet. ‘Dat hebben we meegenomen, omdat we er met z’n allen scherp op moeten zijn. Want áls er een duidelijke relatie is tussen politici of politieke partijen en groeperingen in die protesten, is dat een grote rode vlag. Maar ja, je hebt gelijk: hier is de definitie opgerekt. Maar autocratische acties kunnen ook vanuit de samenleving ontstaan.’

‘Van de ratten besnuffeld’

Voermans wijst op een passage waarin het niet opvolgen van een advies van de Raad van State als ‘autocratische actie’ wordt opgevoerd. ‘In het oorspronkelijke onderzoek gaat het bijvoorbeeld over het bewust uitstellen van parlementaire debatten,’ zegt de hoogleraar staats- en bestuursrecht. ‘In dit rapport wordt als voorbeeld genoemd dat ministers adviezen van de Raad van State soms niet opvolgen. Maar dat is toch geen autocratische actie? Zijn ze helemaal van de ratten besnuffeld?’

Het betreffende ‘democratie-incident’ gaat over Mona Keijzer en het wetsvoorstel over het verbod op de voorrang voor statushouders. In het rapport staat dat de toenmalige BBB-minister van Wonen in 2025 een kritisch advies van de Raad van State ‘klakkeloos naast zich neerlegde’.

‘Op zich mag dit gewoon, maar de manier waarop telt wel mee,’ schrijft Stichting Democratie Monitor in het rapport. ‘De Raad van State oordeelde dat de wet strijdig is met de Grondwet. Toch gaf het kabinet direct aan om door te zetten zonder daar inhoudelijke verantwoording over af te leggen.’

Die formulering is verre van volledig. Zoals Voermans betoogt, is het negeren van een advies van de Raad van State geen ‘autocratische actie’. Het negeren van zulke adviezen is vaker voorgekomen. Bovendien is het wetsvoorstel nooit wet geworden – het huidige kabinet trok het voorstel in mei in. Waarom laat Democratie Monitor deze informatie achterwege?

‘Dat het wetsvoorstel later is ingetrokken, doet niet ter zake’

Bijlsma: ‘Het gaat om de gebeurtenis: het moment dat de bewindspersoon zei er toch mee door te gaan. Dat het inderdaad later is ingetrokken, doet eigenlijk niet ter zake. Dat is niet relevant voor dit democratie-incident. In de eerste reactie werd niet gezegd: “We gaan hier goed over nadenken, dit is zorgwekkende kritiek.” Nee, het werd gewoon doorgezet. En dat was de reden om het te selecteren als voorbeeld.’

Bijlsma gaat verder: ‘Dat is ook de reden dat we het rapport Tergende ambiguïteit hebben genoemd. Los van elkaar kun je bij elk incident zeggen: “Ja, maar hoe erg is het nou?” Maar het interessante van het framework, dat we nu voor het eerst op Nederland hebben toegepast, is dat je de optelsom ziet. En op basis van al die voorbeelden concluderen we dat er een mogelijkheid is dat dit wijst op beginnende autocratisering in Nederland.’

‘Slaapwandelend richting autocratie’

Bijlsma plaatste het rapport zaterdag 18 juli op LinkedIn onder de kop: ‘Slaapwandelt Nederland richting een autocratie?’ Het is niet de eerste keer dat hij die formulering gebruikt. In een opiniestuk in de Volkskrant van 17 december 2023 schreef hij vrijwel hetzelfde. Kort na publicatie schreven onder meer Trouw en NRC over het rapport.

Op LinkedIn kreeg het rapport niet uitsluitend instemmende reacties. Zo merkten gebruikers op dat het begrip ‘autocratisering’ aan betekenis verliest wanneer zeer uiteenlopende politieke gebeurtenissen onder die noemer worden gebracht. Gaat de stichting hier en daar niet wat selectief te werk?

‘Nee, dat vind ik niet,’ zegt Bijlsma. ‘Ik denk niet dat het subjectief is, maar dat we de betrokken actoren ruimer hebben genomen dan de wetenschap.’

Staatsrechtgeleerde Wim Voermans ziet daarin juist het probleem. ‘Hoe kan deze niet-wetenschappelijke onderzoeker zeggen dat het baanbrekend is? Hij heeft het raamwerk niet bedacht en weet kennelijk ook niet waar het om draait. Het kader verbreden? Verhaspelen zal hij bedoelen.’