Nederland telt zo’n 130 stikstofgevoelige natuurgebieden die in zeer slechte staat verkeren, zoals de Veluwe en het Fochteloërveen in het noorden van het land. Dat komt grotendeels door te veel stikstof.

Rond ongeveer honderd van deze gebieden komen zones van 500 en 1.000 meter. In die stroken moet de uitstoot van stikstof in 2035 met ruim 60 procent zijn verminderd ten opzichte van 2019.

Het is een harde boodschap voor de ruim vijfduizend boeren in deze stroken. Juist in de smallere zones zijn boeren sneller de pineut. Zij moeten hun bedrijfsvoering omgooien naar een model met veel minder vee. Ze kunnen bijvoorbeeld biologisch gaan boeren, overstappen naar natuurinclusieve landbouw of er iets anders bij gaan doen, zoals een landwinkel of kinderopvang.

Het kabinet eist dat ook supermarkten en veevoerbedrijven hun verantwoordelijkheid pakken. De levensmiddelensector zou zelf al veel plannen op de plank hebben liggen. Als volgend jaar blijkt dat ze niet bereid zijn om een stap te zetten, wil het kabinet dit wettelijk regelen. Hoe dit moet gebeuren, is nog niet bekend.

In 2035 vee weg als doelen niet worden gehaald

Ook komt er een koeiennorm. Dat is een afspraak over hoeveel koeien een melkveehouder per hectare mag houden. Het kabinet wil dit op 2,6 zetten. Dat is strenger dan het kabinet-Rutte IV ooit al eens voor ogen had. De norm geldt niet alleen voor grasland, maar ook voor de grond waar bijvoorbeeld mais wordt verbouwd.

Het kabinet heeft 20 miljard euro opzijgezet voor het oplossen van de stikstofcrisis. Een groot deel daarvan is bedoeld om boeren te helpen. Dat zou kunnen door bijvoorbeeld boeren dicht bij beschermde natuurgebieden uit te kopen. Er is ook een klein deel gereserveerd voor de industrie en mobiliteit. Deze sectoren moeten hun uitstoot ook verlagen.

Het kabinet gaat er zelf van uit dat met het pakket de doelen in 2035 worden gehaald. Of dat het geval is, moet later dit jaar blijken uit een doorrekening van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).

Uiteindelijk zijn de ogen vooral gericht op de rechter. Die zal moeten beoordelen of de inzet van het kabinet een voldoende krijgt voor het lostrekken van de vergunningverlening. Het kabinet heeft hier vertrouwen in, vooral omdat het bereid is aanvullende maatregelen te treffen als in 2030 blijkt dat de doelen buiten bereik liggen.

Als stok achter de deur wil het kabinet in 2035 bovendien als uiterste oplossing het mes in de veestapel zetten, als de doelen dan nog niet gehaald zijn.

Kabinet zet tegenover het zuur ook het zoet

Tegenover de pijnlijke maatregelen staat dat het kabinet ook tegemoetkomt aan een breedgedragen wens: de wetgeving gaat op de schop. Zo krijgen boeren bedrijfsspecifieke stikstofdoelen en wordt straks de uitstoot gemeten in plaats van de neerslag van stikstof.

Ook wil het kabinet een rekenkundige ondergrens invoeren. Dit betekent niets meer dan dat bedrijven en boeren die heel weinig stikstof uitstoten, dan geen natuurvergunning meer nodig hebben. Het kabinet hoopt dit uiterlijk eind 2027 voor elkaar te hebben.

Nu is zo’n vergunning vrijwel altijd nodig, ook als er amper stikstof vrijkomt. De Tweede Kamer wil al langer zo’n ondergrens invoeren, maar er werd gevreesd dat het zou stranden bij de rechter als niet ook de stikstofuitstoot fors zou verminderen.

Stikstofcrisis nu niet direct opgelost

Met de kabinetsplannen is de stikstofcrisis niet direct opgelost. Eerst moeten de plannen nog in nieuwe wetten worden gegoten. Dit najaar wil het kabinet een spoedwet naar de Tweede Kamer sturen met verschillende maatregelen. Daarvoor moet ook een meerderheid worden gevonden, want de coalitie heeft maar 66 zetels.

Begin volgend jaar zal het kabinet instructieregels opstellen voor de zoneringsgebieden. In de loop van 2027 verwacht het kabinet dat provincies weer steeds vaker vergunningen kunnen verlenen. Nederland zal dus niet in één keer van het slot gaan.