Stevent de asielopvang af op een code zwart? De komende drie weken zijn bepalend voor het verloop van de asielzomer. De baas van opvangorganisatie COA maakt zich zorgen. Joeri Kapteijns komt eind van de zomer achtduizend opvangplekken tekort. „Als die plekken er niet komen, gaan we een ingewikkelde zomer tegemoet.”

Joeri Kapteijns had deze woensdagochtend een wethouder aan de lijn. De interim-bestuursvoorzitter van het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) wilde een noodopvang openen in een hotel – ‘ik zal de naam van de gemeente niet noemen’. Het antwoord: ,,Daar was hij niet toe bereid.”

‘Nee’ hoort Kapteijns wel vaker. Hij zoekt al maanden naar extra bedden voor asielzoekers. Niet omdat de instroom nu heel hoog is, maar omdat mensen door lange procedures bij immigratiedienst IND en te weinig woningen langer in de opvang blijven, zo blijkt ook uit de jaarlijkse Stand van de Uitvoering die het COA donderdag presenteert.

Hoewel er ‘best wel wat plekken’ bij kwamen, zijn het er onderaan de streep ‘onvoldoende’. „Vóór de zomer – over drie weken dus – komen we drieduizend plekken tekort. Aan het eind van de zomer zijn dat er achtduizend. Dat is wat we op ons af zien komen.”

Gaat het lukken om die plekken te vinden?

,,Ik hoop het. Als die plekken er niet komen, lopen we vast en gaan we een ingewikkelde zomer tegemoet. We hebben grote locaties nodig die we heel snel kunnen inzetten.”

Asielminister Bart van den Brink kijkt naar leegstaande rijksgebouwen of tentenkampen op grond van het rijk. Is dat de oplossing?

„Het probleem is: elke grond in Nederland ligt in een gemeente. Die hebben we uiteindelijk altijd nodig. Laat ik helder zijn: er is géén tekort aan plekken. Er staan in Nederland zoveel kantoorpanden soms al tien jaar of langer leeg. Op die plekken kunnen we op een goede manier opvang voor asielzoekers realiseren, maar ook huisvesting voor andere mensen. Dus er is geen gebrek aan plekken, er is gebrek aan wil om ze te realiseren.”

Heeft de politieke wil te lijden onder de recente asielprotesten?

,,Vaak willen bestuurders wel. Maar je merkt dat sommige gemeenteraden en inwoners ertegen zijn. Tot nu toe hebben we dit jaar 33 locaties gesloten en 39 geopend. Je hebt van Loosdrecht gehoord en misschien nog vier of vijf andere plekken. Die andere ken je niet. Die gaan gewoon zonder problemen open. Als een locatie er eenmaal is, dan is de weerstand ook vrij snel weg. Sterker: zodra de schreeuwers verdwijnen, komen de vrijwilligers. Die komen altijd later, omdat ze in het begin hun stem niet durven te laten horen. En dan is het vaak hartverwarmend hoeveel steun we krijgen. Dat hoor je veel minder in het nieuws, maar is óók de realiteit.”

Toen Kapteijns in 2019 bij het COA begon, had hij een doel: dat gemeenten hém zouden bellen met de vraag of het COA er alsjeblieft een asielzoekerscentrum (azc) wil komen openen. Dat is niet gelukt en, erkent hij nu, lukt misschien wel nooit. ,,Maar wat ik ermee bedoelde: wij hebben ook wat te brengen.”

,,Soms voorzieningen, een school of een sportruimte, waarvan ook mensen van buiten het azc gebruik kunnen maken. De bus die kan blijven rijden of een rijksmonument dat we na renovatie kunnen behouden voor de samenleving. En: wij kunnen heel goed woningen realiseren. In Eindhoven zijn we met een woningcorporatie een oud belastingkantoor aan het transformeren: een deel wordt azc en een deel wordt huurwoning. Zonder ons zou dat nooit zijn gelukt. Wij nemen ook geld mee.”

Maar u heeft nu acute problemen. In Ter Apel is het zo vol dat alleen kwetsbare asielzoekers het aanmeldcentrum in mogen. Waarom?

„Het ging echt niet meer. In Ter Apel mogen tweeduizend mensen zijn, en daar zaten we al geruime tijd flink boven. Nu voeren we een deurbeleid: kinderen, zwangere vrouwen en zieken mogen sowieso naar binnen. Het is een ingrijpend besluit dat we zo lang mogelijk hebben uitgesteld door zoveel mogelijk mensen op te vangen. De bezettingsgraad in onze azc’s is daardoor 104 procent.”

Vaak wordt er gezegd: er kan best nog een bed bij.

,,Dat hébben we de afgelopen tijd ook gedaan. Normaal hebben we de mogelijkheid om bij een vijfpersoonskamer waar een gezin van vier mensen ligt dat ene bed vrij te laten. Nou, die situatie zijn we al héél lang voorbij. Op dat bed wordt nu een alleenreizende vrouw neergelegd. Er zijn locaties waar we in de recreatiezaal bedden hebben gezet. Zo’n recreatieruimte klinkt misschien luxe, maar mensen hebben een hele kleine kamer en hebben af en toe ook letterlijk wat ruimte nodig. Als dat ook niet meer kan, dan wordt het wel heel inhumaan.”

Het COA vangt ook 19.000 statushouders op, terwijl dat een taak is van gemeenten.

„Het COA is de achtervang voor gemeenten die niet tijdig voor huisvesting kunnen zorgen. Dat is eigenlijk uit de hand gelopen, waardoor mensen met een verblijfvergunning veel plekken bezet houden die we nodig hebben voor asielzoekers. Dat is gewoon niet oké.”

Waar moeten ze dan naartoe?

,,Ik snap dat er problemen zijn op de woningmarkt. Mensen wijzen dan vaak naar asielzoekers. Maar we komen in Nederland 300.000 woningen tekort, daarvan kun je toch moeilijk de 19.000 mensen die bij ons zitten te wachten de schuld geven. ”

,,Voor de beeldvorming is het misschien zo dat er toen mensen op het gras lagen, nu weer en dat het tussentijds rustig was. Dat is natuurlijk niet zo. Wij staan al jaren onder druk. Dus het is geen film, maar meer een serie.”

„Ja, of een herhaling. Terwijl dat helemaal niet had gehoeven. De oplossingen zijn al heel lang bekend en zijn haalbaar: voldoende opvangplekken met stabiele financiering. Maar de afgelopen jaren heeft dat stilgestaan. Het is verdrietig om dat te zien.”

Kwam dat door het vorige kabinet?

,,De spreidingswet werd in 2024 aangenomen en vervolgens kwam er een kabinet dat zei: we gaan ’m intrekken. Het aanbod van gemeenten om azc’s te openen, droogde meteen op. Nu er duidelijkheid is dat de spreidingswet er is en blijft, trekt het weer aan.”

Want Kapteijns ziet een lichtpuntje: de spreidingswet werkt. Die wethouder die vanochtend noodopvang weigerde, zei namelijk ook wat anders. ,,Hij wil graag over structurele opvang praten. Dat was met die gemeente tot op heden niet bespreekbaar. Nu wel.”

Het duurt nog jaren voor een nieuw azc open kan. U heeft nú plekken nodig.

,,Dat heb ik ook tegen die wethouder gezegd: dat ik vandaag letterlijk mensen op het gras heb liggen in Ter Apel. En daar heb ik ook plek voor nodig. We hebben niet de luxe dat elke gemeente zegt: nou, we gaan aan stabiele opvang werken en dan hoef ik geen noodopvang te doen. Nee, het is beide nodig.”