Landbouwminister Jaimi van Essen roept alle Nederlanders op mee te werken aan natuurherstel door de handen uit de mouwen te steken, minder voedsel te verspillen en vaker biologisch voedsel te kiezen. Dat zei hij bij de bekendmaking van een ingrijpend stikstofpakket met maatregelen die de hele samenleving raken.

‘Wie heggen plant of houtwallen herstelt in de buurt, ziet de natuur terugkeren. En wie vaker biologisch kiest, helpt een boer omschakelen. Niemand hoeft het perfect te doen, maar alle kleine beetjes helpen. Achttien miljoen kleine beetjes, die tellen op. Alleen samen krijgen we dit voor elkaar.’

De langverwachte kabinetsplannen moeten ertoe leiden dat Nederland van het slot gaat, boeren duidelijkheid krijgen, de natuur herstelt en de bouw weer op gang komt. Boeren moeten op een manier gaan boeren die de stikstofuitstoot vermindert. Daarvoor is meer nodig dan alleen maatregelen op het erf.

‘We vragen veel, maar niet van boeren alleen. Van supermarkt tot veevoerbedrijf,’ zei Van Essen tijden een persconferentie op het ministerie van Landbouw in Den Haag. ‘De hele voedselketen is aan zet. We leggen alle voedselpartijen meer verantwoordelijkheden op om de afzet van duurzame producten te vergroten.’ Werkt de levensmiddelenindustrie niet vrijwillig mee, dan komt hij met wetgeving.

Het stikstofpakket van het kabinet bevat normen voor afzonderlijke boeren. Melkveehouders mogen in 2035 nog 0,164 kilo ammoniak uitstoten per fosfaatrecht (landbouwbedrijven kunnen onderling fosfaatrechten verhandelen om hun uitstoot uit te breiden).

Deze norm is gebaseerd op wat haalbaar is met beschikbare technieken voor stal en voer. Om die te bereiken, stelt het kabinet 2 miljard euro beschikbaar. Andere veehouders krijgen later een nieuwe norm.

De norm voor zogenoemde grondgebondenheid – die het aantal dieren in balans moet brengen met de beschikbare landbouwgrond – wordt 2,6 koe per hectare. Dit moet de mestdruk verlagen en de waterkwaliteit en biodiversiteit verbeteren.

Eerder kondigde het kabinet al aan dat rond kwetsbare stikstofgevoelige natuurgebieden zones komen waarin minder stikstof mag worden uitgestoten, om de doelen voor het betreffende natuurgebied te halen. Deze ‘zonering’ zal gelden voor 100 gebieden, blijkt nu.

Voor ongeveer 15 van die gebieden geldt een zone van 1.000 meter. Bij de andere gebieden gaat het om 500 meter. Binnen de zones komen strenge regels voor de veehouderij, industrie en verkeer. Voor steun aan boeren in deze zones is 9 miljard euro beschikbaar, bijvoorbeeld om hen te helpen omschakelen naar biologische landbouw.

• Premier Rob Jetten (D66): ‘We geven boeren duidelijkheid over hun toekomst. We maken weer ruimte om woningen te bouwen voor mensen die daar al veel te lang op wachten. We geven ondernemers weer zekerheid om te investeren en te groeien. En we herstellen de natuur. Want een gezond en sterk Nederland kan niet zonder een gezonde natuur.’
• Ger Koopmans van boerenorganisatie LTO vindt de maatregelen ‘pijnlijk, onbegrijpelijk en disproportioneel’. Hij is kritisch over de koeiennorm van 2,6 koe per hectare en de bufferzones van 500 meter of 1.000 meter. Positief is hij over het uit de wet halen van de kritische depositiewaarde als stikstofnorm, het in de plaats daarvan invoeren van een rekenkundige ondergrens en het loskomen van vergunningverlening.
• BBB-Kamerlid Caroline van der Plas: ‘Deze plannen zijn een frontale aanval op de Nederlandse landbouw. De plannen vernaggelen de toekomst van de veehouderij, de voedselzekerheid en het platteland. Bufferzones van 500 meter en 1 kilometer, samen met nieuwe normen voor grondgebondenheid, betekenen voor vele duizenden boerenbedrijven de nekslag.’
• PVV-leider Geert Wilders: ‘Dit stikstofpakket is pure D66-boerenhaat.’
• Ook de Groep Markuszower heeft bij monde van Gidi Markuszower louter kritiek. ‘Dit sloopt onze boeren, onze voedselzekerheid en onze economie.’
• ChristenUnie-Kamerlid Pieter Grinwis: ‘Een kabinetsbrief lost geen problemen op. Het komt aan op de uitwerking, en daar werkt de ChristenUnie constructief waar mogelijk en kritisch waar nodig aan mee. Stikstofzones van 1 kilometer zijn onzinnig.’
• SGP-Kamerlid André Flach: ‘We strooien met miljarden euro’s en zones zonder te weten of de natuur er echt beter van wordt. Zo komen we niet uit het stikstofmoeras.’
• VNO-NCW-voorman Coen van Oostrom is positief. ‘Hiermee zet het kabinet de deur open naar het verbeteren van ons investeringsklimaat. Zodat ondernemers weer aan de slag kunnen met onder meer het bouwen van nieuwe woningen en de energietransitie. Zaken die hard nodig zijn.’
• Ook VVD-gedeputeerde Wilma Dirken (Noord-Brabant) reageert positief, hoewel zes van de vijftien 1-kilometer-zones in haar provincie liggen. ‘Dit is een stap voorwaarts om weer vergunningen te verlenen.’
• ‘Dit kan het begin zijn van het einde van de natuur en -stikstofcrisis,’ zegt Jeroen de Koe, directeur van Natuurmonumenten. ‘Het is een omvangrijk pakket, waarbij zonering de ruggegraat is en meerdere problemen tegelijk aanpakt: stikstof, water, en meer ruimte voor natuur.’
• Johan Vollenbroek van milieuclub Mobilisation for the Environment, bekend van vele stikstofrechtzaken, vindt de plannen niet ingrijpend genoeg. ‘De plannen ademen nog steeds de geest van vrijwilligheid, en dat heeft in de afgelopen jaren niet gewerkt.’
• Het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt is blij dat voorstellen van de jonge boeren zijn overgenomen. ‘De uitwerking moet bewijzen of zij ook daadwerkelijk de ruimte krijgen om te blijven boeren.’

Ingrepen in de landbouw zijn omstreden, bleek afgelopen jaren. Het kabinet-Jetten komt nu toch weer met verregaande maatregelen en kiest voor een omschakeling naar extensieve landbouw. Nieuw is dat dit kabinet de supermarkten en de veevoerbedrijven bij de plannen betrekt.

Dat heeft niet alleen gevolgen voor de boeren en de levensmiddelenbedrijven, die worden geacht mee te werken aan de door het kabinet gewenste omschakeling. Ook de consument zal, als het allemaal zover komt, meer geld kwijt zijn aan voedsel.

Een grotere vraag naar biologische producten is volgens minister Van Essen essentieel voor het succes van de omschakeling naar biologische landbouw. Of de samenleving daar klaar voor is, is de grote vraag.

In de landbouw wemelt het al lang van de initiatieven die de veehouderij natuurvriendelijker moeten maken. En het kabinet trekt miljarden uit om de beste agrarische sector van de wereld te vergroenen. Iedere boer die wil innoveren, extensiveren, omschakelen, verplaatsen of beëindigen, kan op steun rekenen. Dat is in geen enkele andere sector mogelijk.

Probleem is dat stikstof een gepolariseerd thema is. Niet alleen bij boeren, maar ook in de rest van de samenleving. Het minderheidskabinet schaatst op dun ijs en zal nog heel wat werk hebben om parlementaire meerderheden te halen. Wat kan helpen: in zijn brief verwijst het kabinet liefst zestien keer naar Kamermoties van diverse partijen waarmee het in de plannen rekening houdt.

Drents-Friese Wold (1.000 meter), Dwingelderveld (1.000 meter), Fochteloërveen (500 meter), Weerribben-Wieden (500 meter), Sallandse Heuvelrug (500 meter), Veluwe (500 meter), Schoorlse Duinen (500 meter), Kennemerland-Zuid (500 meter), Meijendel & Berkheide (500 meter), Nieuwkoopse Plassen & De Haeck (500 meter), Kop van Schouwen (500 meter), Biesbosch (500 meter), Loonse en Drunense Duinen & Leemkuilen (1.000 meter), Brunssummerheide (500 meter), Sint Pietersberg & Jekerdal (500 meter).